Zabieg bez zgody pacjenta – odszkodowanie i zadośćuczynienie | Łódź

Pacjent, u którego wykonano zabieg bez świadomej zgody albo wykroczono poza jej zakres, może domagać się dwóch odrębnych roszczeń: zadośćuczynienia za naruszenie praw pacjenta (art. 4 ust. 1 ustawy o prawach pacjenta) oraz – jeśli doszło do uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia – zadośćuczynienia i odszkodowania na podstawie art. 444 i 445 § 1 Kodeksu cywilnego. Roszczenia kumulują się i mają niezależne podstawy.

Czym jest „świadoma zgoda” pacjenta na zabieg medyczny?

Świadoma zgoda (informed consent) to nie podpis na formularzu. To wyrażone z rozeznaniem oświadczenie woli pacjenta, poprzedzone rzetelną informacją o stanie zdrowia, proponowanej metodzie leczenia, alternatywach i ryzyku powikłań. Brak takiej informacji powoduje, że zgoda jest prawnie bezskuteczna, a interwencja lekarska – bezprawna, nawet gdy została przeprowadzona zgodnie z aktualną wiedzą medyczną.

Sąd Najwyższy w wyroku z 20 maja 2016 r. (sygn. II CSK 654/15) wyjaśnił to wprost:

„Zgoda pacjenta w rozumieniu art. 32 ust. 1, 34 ust. 1 ustawy musi być zgodą »objaśnioną«, »poinformowaną«, a więc świadomie akceptującą przez pacjenta zrozumiałe przezeń ryzyko dokonania zabiegu i przejęcie na siebie tego ryzyka. Dopiero taka zgoda pacjenta wyłącza bezprawność interwencji lekarza. Sama aprobata pacjenta dokonania zabiegu, uzyskana w sytuacji braku uprzedniego udzielenia mu przystępnej informacji, nie spełnia wymogów art. 32 ust. 1, 34 ust. 1 ustawy, co sprawia, że działanie lekarza w takiej sytuacji jest działaniem podjętym w warunkach bezprawności”.

Kiedy zachodzi „przekroczenie zakresu zgody pacjenta”?

Pacjent wyraża zgodę na konkretną procedurę – usunięcie zmiany, artroskopię, cesarskie cięcie, koronarografię. Każde wyjście poza zakres przedstawiony w informacji przedoperacyjnej (np. usunięcie jajnika podczas planowanego usunięcia mięśniaka, sterylizacja przy okazji cięcia cesarskiego, dodatkowy implant) jest co do zasady działaniem bezprawnym.

Na kim spoczywa ciężar dowodu?

To częsty błąd pacjentów – uważają, że muszą udowodnić, iż lekarz nie udzielił im informacji. Tymczasem Sąd Apelacyjny w Gdańsku w wyroku z 9 czerwca 2020 r. (sygn. V ACa 89/20) potwierdził linię SN:

„Wyrażenie zgody na zabieg przez pacjenta musi spełniać kryteria jego świadomości, a lekarz w procesie uświadamiania pacjenta odgrywa zasadniczą rolę i to na nim w razie postępowania przed sądem ciążyć będzie obowiązek udowodnienia, w jaki sposób i w jakim zakresie przekazał pacjentowi wiedzę dotyczącą zabiegu, albowiem jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 17 grudnia 2004 r. […], ciężar dowodu wykonania ustawowego obowiązku udzielenia pacjentowi lub jego ustawowemu przedstawicielowi przystępnej informacji, poprzedzającej wyrażenie zgody na zabieg operacyjny spoczywa na lekarzu”.

Wniosek praktyczny: to placówka musi udowodnić, że przekazała pacjentowi rzetelną informację. Sam podpisany blankietowy formularz „wyrażam zgodę na proponowane leczenie” nie wystarczy.

Terminy przedawnienia

• Roszczenia z czynu niedozwolonego: 3 lata od dnia, w którym pacjent dowiedział się o szkodzie i osobie zobowiązanej do jej naprawienia, nie później niż 20 lat od dnia zdarzenia w przypadku szkody na osobie (art. 4421 § 2 i 3 KC).

• Małoletni pacjent: przedawnienie nie może się skończyć wcześniej niż z upływem 2 lat od uzyskania pełnoletności (art. 4421 § 4 KC).

• Zadośćuczynienie za naruszenie praw pacjenta: stosujemy te same terminy z KC.

Wysokość zadośćuczynienia – czego się spodziewać

Kwoty zasądzane przez sądy są mocno zróżnicowane i zależą od rozmiaru krzywdy. W sprawie II CSK 51/20 Sąd Apelacyjny przyznał 5 000 zł za samo naruszenie prawa do informacji w sytuacji, gdy pacjent nie został poinformowany o ryzyku wyłonienia stomii. W innych sprawach – zwłaszcza gdy do braku zgody dochodzi trwały uszczerbek – kwoty łączne (art. 445 § 1 KC + art. 4 ustawy o prawach pacjenta) sięgają kilkuset tysięcy złotych. Każda sprawa wymaga indywidualnej wyceny krzywdy.

Najczęstsze pytania (FAQ)

Czy podpisany formularz zgody zamyka drogę do roszczeń?

Nie. Sam podpis pod blankietowym formularzem nie jest dowodem świadomej zgody. Liczy się to, czy pacjent otrzymał przed zabiegiem przystępną informację o metodzie, ryzyku i alternatywach. Ciężar dowodu udzielenia tej informacji spoczywa na lekarzu i placówce.

Operacja się udała, ale wykonano dodatkowy zabieg, na który się nie zgadzałem. Czy mam roszczenie?

Tak. Pomyślny wynik leczenia nie wyłącza odpowiedzialności za naruszenie prawa do informacji i zgody. Sąd może zasądzić zadośćuczynienie na podstawie art. 4 ust. 1 ustawy o prawach pacjenta w zw. z art. 448 KC – ochronie podlega autonomia decyzyjna pacjenta, nie tylko jego zdrowie.

Jak długo mam czas na pozew?

Co do zasady 3 lata od dnia, w którym dowiedziałeś się o szkodzie i osobie zobowiązanej do jej naprawienia, ale nie później niż 20 lat od dnia zabiegu (przy szkodach na osobie). Jeśli pacjent był małoletni, termin biegnie odrębnie – nie kończy się przed upływem 2 lat od uzyskania pełnoletności.

Czy mogę żądać odszkodowania, jeśli zabieg był „medycznie wskazany”?

Tak. Zasadność medyczna nie wyłącza bezprawności braku zgody. Sąd Najwyższy w II CSK 654/15 jednoznacznie wskazał, że zabieg bez świadomej zgody jest działaniem bezprawnym, niezależnie od jego celowości terapeutycznej.

Co z sytuacją nagłą – gdy lekarz musiał działać natychmiast?

Art. 35 ustawy o zawodach lekarza pozwala na rozszerzenie zabiegu bez zgody, ale tylko gdy nieuwzględnienie nieprzewidzianych okoliczności groziłoby utratą życia lub ciężkim uszczerbkiem na zdrowiu i nie ma możliwości uzyskania zgody. Każda z tych przesłanek musi być spełniona łącznie i udokumentowana.

Kogo pozwać – lekarza czy szpital?

W sprawach związanych z publicznymi placówkami (szpitale w Łodzi, kliniki UM) odpowiedzialność cywilną ponosi zwykle podmiot leczniczy (art. 430 KC). Przy gabinetach prywatnych pozywa się lekarza prowadzącego lub spółkę, w ramach której świadczy usługi. Praktyka procesowa często łączy podmioty po stronie pozwanej.

Czy warto najpierw złożyć skargę do Rzecznika Praw Pacjenta?

W wielu sprawach – tak. Postanowienie RPP stwierdzające naruszenie praw pacjenta jest dowodem cennym dla sądu cywilnego, choć nie wiąże go formalnie. Postępowanie przed RPP jest bezpłatne i nie wymaga adwokata. Można je prowadzić równolegle z drogą cywilną.

Czy mogę nagrać rozmowę z lekarzem jako dowód braku informacji?

Nagranie własnej rozmowy jest dopuszczalne i może stanowić dowód w postępowaniu cywilnym, choć każda sprawa wymaga indywidualnej oceny etycznej i procesowej. Najpewniejszym dowodem pozostaje treść dokumentacji medycznej i zeznania świadków.

Adwokat od spraw pacjentów w Łodzi – jak możemy pomóc

Kancelaria Adwokacka adw. Kajetana Kałużyńskiego w Łodzi prowadzi sprawy z zakresu naruszeń praw pacjenta, błędów medycznych i odszkodowań od podmiotów leczniczych. Pomagamy na każdym etapie:

• analiza dokumentacji medycznej i ocena szans powodzenia,

• przygotowanie skargi do Rzecznika Praw Pacjenta,

• wezwanie przedsądowe i negocjacje z placówką lub ubezpieczycielem,

• reprezentacja w postępowaniu cywilnym przed Sądem Rejonowym i Okręgowym w Łodzi,

• równoległe prowadzenie sprawy karnej (art. 192 KK).

Umów konsultację – ocenimy materiał dowodowy, wyliczymy realne roszczenie i zaproponujemy strategię procesową.