Testament znaleziony po latach. Czy da się zmienić spadek?

Testament, który wypłynął z szuflady wiele lat po śmierci spadkodawcy, nie zmienia dziedziczenia sam z siebie. Trzeba złożyć do sądu wniosek o zmianę stwierdzenia nabycia spadku albo o uchylenie notarialnego aktu poświadczenia dziedziczenia. Kto brał udział w pierwszej sprawie spadkowej, ma tę drogę wyraźnie zawężoną. Musi wykazać, że wcześniej naprawdę nie mógł powołać się na testament i zmieścić się w rocznym terminie.

W skrócie

• Dowód, że osoba, która uzyskała stwierdzenie nabycia spadku, nie jest spadkobiercą albo że jej udział w spadku jest inny niż stwierdzony, można przeprowadzić tylko w postępowaniu o uchylenie lub zmianę stwierdzenia nabycia spadku (art. 679 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego).
• Kto był uczestnikiem pierwszego postępowania, może żądać zmiany tylko wtedy, gdy opiera żądanie na podstawie, której nie mógł powołać w tamtej sprawie, a wniosek złoży przed upływem roku od dnia, w którym uzyskał tę możność (art. 679 § 1 zdanie drugie Kodeksu postępowania cywilnego).
• Wniosek o wszczęcie takiego postępowania może zgłosić każdy zainteresowany (art. 679 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego).
• Te same zasady stosuje się odpowiednio do zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia sporządzonego u notariusza (art. 679 § 4 Kodeksu postępowania cywilnego).
• Sąd Najwyższy w postanowieniu z 1 grudnia 2022 r. (sygn. akt II CSKP 153/22) przyjął, że niemożliwość powołania podstawy żądania zachodzi wtedy, gdy istniała obiektywna przeszkoda, ocenia się ją jednak w odniesieniu do osoby wnioskodawcy.

Czy odnaleziony testament automatycznie zmienia dziedziczenie?

Nie. Prawomocne postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku i zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia obowiązują dopóty, dopóki sąd ich nie zmieni albo nie uchyli. Sam fakt, że w domu zmarłego znalazł się testament, niczego nie przesądza.

Kodeks postępowania cywilnego zamyka tę kwestię jednym trybem. Zgodnie z art. 679 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego dowód, że osoba, która uzyskała stwierdzenie nabycia spadku, nie jest spadkobiercą lub że jej udział w spadku jest inny niż stwierdzony, może być przeprowadzony tylko w postępowaniu o uchylenie lub zmianę stwierdzenia nabycia spadku. Nie zrobi się tego w procesie o zapłatę, w sprawie o dział spadku ani w postępowaniu wieczystoksięgowym.

Przykład. Pan Marek W. porządkuje piwnicę pięć lat po śmierci ojca i znajduje testament, w którym ojciec powołał go do całego spadku. Sprawa spadkowa dawno się zakończyła, spadek nabyli po równo trzej synowie. Marek nie może po prostu pokazać testamentu w banku ani w księdze wieczystej. Musi najpierw wystąpić do sądu spadku o zmianę postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku.

Kto może złożyć wniosek i w jakim terminie?

Wniosek o wszczęcie postępowania może zgłosić każdy zainteresowany (art. 679 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego). Zainteresowany to nie tylko spadkobierca. To każdy, kogo prawa zależą od tego, kto naprawdę dziedziczy.

Kluczowe ograniczenie dotyczy jednak osób, które brały udział w pierwszej sprawie. Zgodnie z art. 679 § 1 zdanie drugie Kodeksu postępowania cywilnego ten, kto był uczestnikiem postępowania o stwierdzenie nabycia spadku, może żądać zmiany postanowienia tylko wtedy, gdy żądanie opiera na podstawie, której nie mógł powołać w tym postępowaniu, i gdy wniosek o zmianę składa przed upływem roku od dnia, w którym uzyskał tę możność.

Trzeba więc spełnić dwa warunki naraz. Po pierwsze, wykazać, że wcześniej powołanie tej podstawy było niemożliwe. Po drugie, zmieścić się w roku, który biegnie od chwili, gdy taka możliwość powstała, a nie od śmierci spadkodawcy.

Przykład. Pani Anna K. była uczestniczką sprawy spadkowej po matce w 2019 roku. W marcu 2026 roku brat pokazuje jej testament matki, o którym nikt wcześniej nie wiedział. Rok na złożenie wniosku o zmianę postanowienia liczy się dla Anny od marca 2026 roku, bo dopiero wtedy uzyskała możność powołania się na testament. Gdyby zwlekała do 2028 roku, termin z art. 679 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego już by upłynął.

Czy te zasady dotyczą też aktu poświadczenia dziedziczenia od notariusza?

Tak. Zgodnie z art. 679 § 4 Kodeksu postępowania cywilnego przepisy § 1–3 stosuje się odpowiednio do zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia oraz do stwierdzenia nabycia przedmiotu zapisu windykacyjnego.

W praktyce oznacza to, że załatwienie spadku u notariusza nie daje łatwiejszej drogi odwrotu. Jeżeli spadkobiercy stawili się u notariusza i podpisali protokół dziedziczenia, są traktowani jak uczestnicy postępowania sądowego. Obowiązuje ich ten sam wymóg wykazania obiektywnej przeszkody i ten sam roczny termin.

Kiedy sąd uzna, że naprawdę nie można było powołać się na testament?

Miarą jest obiektywna przeszkoda, a nie subiektywne przekonanie spadkobiercy, że o niczym nie wiedział. Sąd pyta, czy przy zwykłej staranności dokument dało się znaleźć.

Sąd Najwyższy w postanowieniu z 1 grudnia 2022 r. (sygn. akt II CSKP 153/22) wskazał, że art. 679 Kodeksu postępowania cywilnego nie ustanawia tak rygorystycznych przesłanek jak przepisy o zmianie prawomocnych postanowień w postępowaniu nieprocesowym, a niemożliwość powołania podstawy żądania zachodzi wtedy, gdy istniała obiektywna przeszkoda uniemożliwiająca wnioskodawcy powołanie tej podstawy w pierwotnym postępowaniu. Sąd Najwyższy dodał zarazem, że przepis ten należy wykładać tak, aby powołanie podstawy dziedziczenia było możliwe, jeżeli wnioskodawca nie mógł jej powołać, biorąc pod uwagę miary obiektywne, ale odnoszące się do jego osoby. W tej sprawie Sąd Najwyższy uchylił zaskarżone postanowienie sądu drugiej instancji: wnioskodawca został pozbawiony możliwości wykazania swojego tytułu do spadku wskutek błędów sądu rejonowego.

To ważny punkt odniesienia. Ochrona prawomocności orzeczeń spadkowych nie jest celem samym w sobie i nie może prowadzić do naruszenia porządku dziedziczenia.

Co orzekł Sąd Najwyższy w sprawie testamentu leżącego w mieszkaniu?

Druga strona medalu wygląda inaczej. Postanowieniem z 24 kwietnia 2025 r. (sygn. akt I CSK 3287/24) Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia do rozpoznania skargi kasacyjnej w sprawie o uchylenie aktu poświadczenia dziedziczenia i stwierdzenie nabycia spadku. Warto od razu zaznaczyć, że nie było to rozstrzygnięcie merytoryczne. Sąd Najwyższy badał tylko, czy zachodzą podstawy do przyjęcia skargi, a nie rozpoznawał sprawy na nowo.

W uzasadnieniu Sąd Najwyższy uznał jednak za trafny pogląd sądu drugiej instancji. Testament notarialny z 26 lipca 1978 r. przez cały czas znajdował się w mieszkaniu, w którym małżonkowie mieszkali razem, a po śmierci męża w 1996 roku mieszkała sama żona, aż do swojej śmierci w 2021 roku. Mieszkanie było małe, dwupokojowe, o powierzchni 44 m², bez piwnicy i strychu, a dokument leżał wśród papierów zmarłego w meblościance w dużym pokoju. Sąd Najwyższy przyjął, że żona miała obiektywną możliwość odnalezienia testamentu i przedstawienia go notariuszowi w 2016 roku, a obowiązkiem starannego dbania o własne sprawy majątkowe było przejrzenie przed wizytą u notariusza wszystkich dokumentów, jakie mogły dotyczyć zmarłego i pozostałego po nim spadku.

Przykład kontrastowy. Pani Ewa S. przyjmuje spadek po ojcu u notariusza. Ojciec przez ostatnie lata mieszkał u drugiej córki w innym mieście, a swoje dokumenty trzymał w jej domu, do którego Ewa nie miała dostępu. Testament wypływa dopiero po trzech latach. Sytuacja Ewy jest inna niż w sprawie opisanej wyżej: przeszkoda w dotarciu do dokumentu miała charakter obiektywny, a nie wynikała z jej niestaranności. Sąd bierze pod uwagę takie okoliczności, choć każdą sprawę ocenia osobno.

Co zrobić, zanim złoży się wniosek?

Warto przejść przez cztery kroki.

1. Ustal, czy było postanowienie sądu, czy notarialny akt poświadczenia dziedziczenia, i sprawdź jego datę.
2. Sprawdź, czy byłeś uczestnikiem tego postępowania. Od tego zależy, czy obowiązuje cię wymóg z art. 679 § 1 zdanie drugie Kodeksu postępowania cywilnego.
3. Ustal precyzyjnie dzień, w którym dowiedziałeś się o testamencie i mogłeś się na niego powołać. To od tego dnia biegnie rok.
4. Zabezpiecz dowody na okoliczności odnalezienia dokumentu: kto go znalazł, gdzie, kiedy i dlaczego wcześniej nie był dostępny.

Sprawy spadkowe potrafią się zazębiać. Jeżeli spór dotyczy również roszczeń osób pominiętych w testamencie, przyda się wiedza o tym, czym jest zachowek. Jeżeli zastanawiasz się nad terminami w prawie spadkowym, pomocny bywa wpis o tym, czy testament się przedawnia. Przy ocenie skutków majątkowych warto też przypomnieć sobie zasady przyjęcia i odrzucenia spadku.

Najczęstsze pytania

Czy sąd sam uwzględni odnaleziony testament?

Nie. Postępowanie o zmianę lub uchylenie stwierdzenia nabycia spadku wszczyna się na wniosek. Zgodnie z art. 679 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego wniosek może zgłosić każdy zainteresowany. Dopóki nikt go nie złoży, dotychczasowe postanowienie albo akt poświadczenia dziedziczenia pozostaje w mocy i to on rozstrzyga o tym, kto formalnie jest spadkobiercą.

Od kiedy liczy się roczny termin na złożenie wniosku?

Od dnia, w którym uczestnik wcześniejszego postępowania uzyskał możność powołania podstawy, na której opiera żądanie. Tak stanowi art. 679 § 1 zdanie drugie Kodeksu postępowania cywilnego. Nie liczy się go od śmierci spadkodawcy ani od uprawomocnienia się pierwszego postanowienia, tylko od chwili, w której realnie dowiedziałeś się o testamencie i mogłeś go przedstawić.

Czy roczny termin dotyczy każdego, kto składa wniosek?

Nie. Ograniczenie z art. 679 § 1 zdanie drugie Kodeksu postępowania cywilnego dotyczy tego, kto był uczestnikiem postępowania o stwierdzenie nabycia spadku. Osoba, która w tamtej sprawie nie brała udziału, nie jest tym terminem związana, choć i tak musi wykazać, że stwierdzenie nabycia spadku nie odpowiada rzeczywistemu stanowi prawnemu.

Czy spadkobierca ma obowiązek szukać testamentu w domu zmarłego?

Przepisy nie formułują takiego obowiązku wprost. Sąd Najwyższy w postanowieniu z 24 kwietnia 2025 r. (sygn. akt I CSK 3287/24) uznał jednak za trafny pogląd, że przed wizytą u notariusza w interesie spadkobiercy leży przejrzenie wszystkich dokumentów, które mogą dotyczyć zmarłego i spadku. Zaniechanie tej czynności utrudnia późniejsze powołanie się na odnaleziony testament.

Co grozi, jeżeli przegapię roczny termin?

Sąd oddali wniosek uczestnika wcześniejszego postępowania, nie badając już samego testamentu. Dlatego datę powzięcia wiadomości o dokumencie warto od razu udokumentować, na przykład korespondencją, w której druga osoba przekazuje testament, albo protokołem otwarcia i ogłoszenia testamentu.

Potrzebujesz pomocy w sprawie spadkowej?

Jeżeli w Twojej rodzinie odnalazł się testament po zakończonej sprawie spadkowej, warto ocenić szanse przed złożeniem wniosku, bo roczny termin biegnie szybko.

Kancelaria Adwokacka adw. Kajetan Kałużyński
ul. Narutowicza 45 lok. 29, 90-130 Łódź
tel. 607 089 081
kancelaria@kaluzynski.pl

---

Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej w indywidualnej sprawie.

O autorze. Kajetan Kałużyński jest adwokatem i mediatorem prowadzącym kancelarię w Łodzi. Zajmuje się prawem rodzinnym, cywilnym i medycznym, postępowaniem cywilnym oraz mediacją, w tym sprawami spadkowymi.

Stan prawny na dzień 30 sierpnia 2026 r.