Odrzucenie spadku w imieniu dziecka — kiedy potrzebna jest zgoda sądu

Odrzucenie spadku w imieniu dziecka nie zawsze wymaga dziś zezwolenia sądu opiekuńczego. Od 15 listopada 2023 r. rodzice mogą odrzucić spadek za dziecko bez sądu, jeżeli spełnią warunki z art. 101 § 4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Jeżeli warunków nie ma, potrzebne jest zezwolenie sądu, a bieg terminu na złożenie oświadczenia ulega wtedy zawieszeniu na czas tego postępowania.

W skrócie

• Odrzucenie spadku w imieniu dziecka jest czynnością przekraczającą zakres zwykłego zarządu majątkiem dziecka, więc co do zasady wymaga zezwolenia sądu opiekuńczego (art. 101 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego).
• Zezwolenie sądu nie jest potrzebne, gdy dziecko zostało powołane do spadku wskutek uprzedniego odrzucenia spadku przez rodzica, rodzic odrzuca spadek za zgodą drugiego rodzica albo oboje robią to wspólnie, a spadek odrzucają także inni zstępni tych rodziców (art. 101 § 4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego).
• Oświadczenie o odrzuceniu spadku można złożyć w ciągu sześciu miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania (art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego).
• Jeżeli złożenie oświadczenia wymaga zezwolenia sądu, bieg tego terminu ulega zawieszeniu na czas trwania postępowania sądowego w tym przedmiocie (art. 1015 § 1² Kodeksu cywilnego).
• Brak oświadczenia w terminie oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza, czyli odpowiedzialność za długi spadkowe do wysokości wartości spadku (art. 1015 § 2 Kodeksu cywilnego).

Dlaczego dziecko w ogóle dziedziczy po dziadku albo po wujku?

Dziecko dziedziczy najczęściej dlatego, że spadek odrzucił jego rodzic. Spadkobierca, który odrzucił spadek, zostaje wyłączony od dziedziczenia tak, jakby nie dożył otwarcia spadku (art. 1020 Kodeksu cywilnego). Na jego miejsce wchodzą jego zstępni, czyli dzieci.

To najczęstsza pułapka w sprawach spadkowych. Rodzic odrzuca zadłużony spadek po swoim ojcu, uznaje sprawę za załatwioną i nie wie, że tym samym powołał do spadku własne dzieci. Jeżeli nikt nie złoży oświadczenia za dziecko, dziecko nabywa spadek z dobrodziejstwem inwentarza.

Czy odrzucenie spadku w imieniu dziecka wymaga zgody sądu?

Co do zasady tak, ale od 15 listopada 2023 r. jest wyjątek i w praktyce obejmuje on większość spraw rodzinnych.

Zasada wynika z art. 101 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego: rodzice nie mogą bez zezwolenia sądu opiekuńczego (albo, w przypadkach wskazanych w art. 640¹ Kodeksu postępowania cywilnego, sądu spadku) dokonywać czynności przekraczających zakres zwykłego zarządu majątkiem dziecka. Odrzucenie spadku jest właśnie taką czynnością.

Wyjątek wprowadza art. 101 § 4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zezwolenie nie jest potrzebne, gdy spełnione są razem trzy warunki:

1. dziecko jest powołane do dziedziczenia wskutek uprzedniego odrzucenia spadku przez rodzica,
2. odrzucenia w imieniu dziecka dokonuje rodzic, któremu w tym zakresie przysługuje władza rodzicielska, za zgodą drugiego takiego rodzica albo oboje robią to wspólnie,
3. spadek odrzucają inni zstępni rodziców tego dziecka.

Gdy rodzice nie mogą się porozumieć, wraca zasada ogólna, czyli droga przez sąd opiekuńczy.

Ile jest czasu na odrzucenie spadku w imieniu dziecka?

Sześć miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania (art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego). Dla dziecka ten dzień to zwykle dzień, w którym jego rodzic odrzucił spadek, bo dopiero wtedy dziecko doszło do dziedziczenia.

Dwie zasady ratują rodziców, którzy nie zdążyli z całą procedurą:

• do zachowania terminu wystarczy złożenie przed jego upływem wniosku do sądu o odebranie oświadczenia o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku (art. 1015 § 1¹ Kodeksu cywilnego),
• jeżeli złożenie oświadczenia wymaga zezwolenia sądu, bieg terminu ulega zawieszeniu na czas trwania postępowania sądowego w tym przedmiocie (art. 1015 § 1² Kodeksu cywilnego).

Druga z tych zasad jest w praktyce najważniejsza. Wcześniej rodzice wpadali w pułapkę: składali wniosek o zezwolenie, czekali miesiącami na postanowienie sądu, a termin biegł dalej. Dziś czas postępowania o zezwolenie nie zjada terminu na złożenie oświadczenia.

Gdzie i jak składa się oświadczenie o odrzuceniu spadku?

Oświadczenie o odrzuceniu spadku składa się przed sądem albo przed notariuszem. Można je złożyć ustnie lub na piśmie z podpisem urzędowo poświadczonym, a pełnomocnictwo do jego złożenia również wymaga formy pisemnej z podpisem urzędowo poświadczonym (art. 1018 § 3 Kodeksu cywilnego).

Dwie rzeczy warto wiedzieć, zanim się je złoży. Oświadczenia o przyjęciu albo o odrzuceniu spadku nie można odwołać (art. 1018 § 2 Kodeksu cywilnego). Nie można też złożyć go pod warunkiem ani z zastrzeżeniem terminu, bo takie oświadczenie jest nieważne (art. 1018 § 1 Kodeksu cywilnego).

Co się stanie, gdy nikt nie złoży oświadczenia za dziecko?

Dziecko nabywa spadek z dobrodziejstwem inwentarza. Brak oświadczenia spadkobiercy w terminie sześciu miesięcy jest jednoznaczny z przyjęciem spadku z dobrodziejstwem inwentarza (art. 1015 § 2 Kodeksu cywilnego).

To nie jest katastrofa, ale nie jest też pełna ochrona. Dobrodziejstwo inwentarza ogranicza odpowiedzialność za długi spadkowe do wartości stanu czynnego spadku, czyli wierzyciele nie sięgną po majątek dziecka ponad to, co dziecko odziedziczyło. Kosztem jest jednak postępowanie: spis albo wykaz inwentarza, spory z wierzycielami i lata niepewności, zamiast jednej wizyty u notariusza w terminie.

Czy da się coś zrobić po upływie terminu?

Czasem tak, ale droga jest wąska. Spadkobierca, który pod wpływem błędu lub groźby nie złożył żadnego oświadczenia w terminie, może uchylić się od skutków prawnych niezachowania terminu (art. 1019 § 2 Kodeksu cywilnego). Uchylenie się następuje przed sądem i wymaga zatwierdzenia przez sąd (art. 1019 § 1 pkt 1 i § 3 Kodeksu cywilnego).

Przepis mówi o błędzie albo groźbie, nie o przeoczeniu. Samo zapomnienie o terminie albo przekonanie, że sprawa załatwiła się sama, nie jest jeszcze błędem w rozumieniu tego przepisu, a ocena należy do sądu. Dlatego pilnowanie terminu jest tańsze i pewniejsze niż późniejsze prostowanie sprawy.

Ile kosztuje wniosek do sądu o zezwolenie na odrzucenie spadku?

Opłata stała od wniosku o wszczęcie postępowania nieprocesowego wynosi 100 złotych (art. 23 pkt 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych). Do tego dochodzą koszty pełnomocnika, jeśli rodzic z niego korzysta, oraz taksa notarialna, gdy oświadczenie składane jest u notariusza.

Najczęstsze pytania

Czy potrzebna jest zgoda obojga rodziców?
Przy skorzystaniu z uproszczonej ścieżki tak. Artykuł 101 § 4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wymaga, żeby rodzic odrzucający spadek w imieniu dziecka działał za zgodą drugiego rodzica, któremu w tym zakresie przysługuje władza rodzicielska, albo żeby rodzice zrobili to wspólnie. W braku porozumienia rodziców stosuje się zasadę ogólną, czyli potrzebne jest zezwolenie sądu.

Od kiedy liczy się sześć miesięcy dla dziecka?
Od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania (art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego). Gdy dziecko dochodzi do spadku dlatego, że spadek odrzucił jego rodzic, w praktyce jest to dzień odrzucenia spadku przez rodzica. Datę zawsze warto ustalić dokumentem, bo od niej liczy się cały termin.

Czy postępowanie w sądzie zjada termin na złożenie oświadczenia?
Nie. Jeżeli złożenie oświadczenia o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku wymaga zezwolenia sądu, bieg terminu ulega zawieszeniu na czas trwania postępowania sądowego w tym przedmiocie (art. 1015 § 1² Kodeksu cywilnego). Dodatkowo do zachowania terminu wystarczy złożenie przed jego upływem wniosku do sądu o odebranie oświadczenia (art. 1015 § 1¹ Kodeksu cywilnego).

Czy odrzucenie spadku za dziecko można cofnąć?
Nie. Oświadczenie o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku nie może być odwołane (art. 1018 § 2 Kodeksu cywilnego). Wyjątkiem jest uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia złożonego pod wpływem błędu lub groźby, które następuje przed sądem i wymaga zatwierdzenia przez sąd (art. 1019 Kodeksu cywilnego).

Co z dzieckiem, które w międzyczasie skończyło 18 lat?
Po uzyskaniu pełnoletności człowiek składa oświadczenie samodzielnie i nie potrzebuje do tego ani zgody rodziców, ani zezwolenia sądu opiekuńczego. Przepisy o zarządzie majątkiem dziecka z art. 101 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego dotyczą dziecka pozostającego pod władzą rodzicielską. Termin sześciu miesięcy biegnie na zasadach ogólnych.

Potrzebujesz pomocy w sprawie spadkowej?

Sprawy spadkowe z udziałem dzieci rozstrzygają się na terminach i na dokumentach. Jeżeli w Twojej rodzinie ktoś odrzucił zadłużony spadek, warto sprawdzić, kto wszedł na jego miejsce i ile czasu zostało.

Kancelaria Adwokacka adw. Kajetan Kałużyński
ul. Narutowicza 45 lok. 29, 90-130 Łódź
tel. 884 889 942 lub 607 089 081
kancelaria@kaluzynski.pl

Więcej na blogu kancelarii: przyjęcie, odrzucenie i dobrodziejstwo inwentarza, odpowiedzialność za długi spadkowe, zachowek dla pominiętych w testamencie oraz pomoc adwokata w sprawach spadkowych w Łodzi.

Autor: adw. Kajetan Kałużyński, adwokat i mediator, Łódź. Prowadzi sprawy rodzinne, cywilne i spadkowe.

Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej w indywidualnej sprawie.

Stan prawny na dzień 28 sierpnia 2026 r.
Aktualizacja: 28 sierpnia 2026 r. — tekst napisany od nowa i uzupełniony o zmiany obowiązujące od 15 listopada 2023 r.