Spadek u notariusza czy w sądzie? Kiedy poświadczenie dziedziczenia nie wystarczy

W skrócie

• Zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia ma skutki prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku. Mówi o tym art. 95j § 1 ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. Prawo o notariacie. Pod względem mocy obie drogi są więc równorzędne.
• Droga notarialna jest szybsza, ale wymaga zgody. Protokół dziedziczenia notariusz spisuje przy udziale wszystkich osób zainteresowanych, a one składają zgodne żądanie poświadczenia dziedziczenia.
• Ustawa wymienia zamknięty katalog sytuacji, w których notariusz musi odmówić. Najważniejsza z nich to ujawnienie, że przy spisywaniu protokołu nie były obecne wszystkie osoby mogące wchodzić w rachubę jako spadkobiercy, albo że istnieją testamenty nieotwarte lub nieogłoszone.
• Notariusz nie sporządzi też aktu przy testamencie szczególnym ani wtedy, gdy brak jurysdykcji krajowej.
• Opłata sądowa od wniosku o stwierdzenie nabycia spadku to 100 zł. U notariusza płaci się taksę za kilka osobnych czynności, których maksymalne stawki określa rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości. Od 5 listopada 2026 r. te maksymalne stawki są wyższe.
• Obie drogi da się później wzruszyć. Służy do tego postępowanie o uchylenie lub zmianę stwierdzenia nabycia spadku, które stosuje się odpowiednio także do zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia.

Czy akt poświadczenia dziedziczenia ma taką samą moc jak postanowienie sądu?

Tak, i to jest punkt wyjścia dla całej reszty.

Art. 95j § 1 Prawa o notariacie stanowi:

„Zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia ma skutki prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku.”

Ustawa idzie dalej i w art. 95p przesądza, że ilekroć w przepisach odrębnych mowa o postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku, należy przez to rozumieć również zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia, a jeżeli ustawa wyznacza początek lub koniec biegu terminu na dzień uprawomocnienia się postanowienia sądu, należy przez to rozumieć również dzień zarejestrowania aktu.

Słowo „zarejestrowany” nie jest ozdobnikiem. Skutek powstaje dopiero z chwilą wpisu do Rejestru Spadkowego, którego notariusz dokonuje niezwłocznie po sporządzeniu aktu (art. 95h § 1). Rejestracja nie nastąpi, jeżeli co do tego samego spadku wpisano już akt poświadczenia dziedziczenia albo prawomocne postanowienie sądu (art. 95h § 4).

Praktyczny wniosek: bankowi, urzędowi skarbowemu czy sądowi wieczystoksięgowemu wystarczy jedno albo drugie. Wybór drogi nie jest wyborem między dokumentem mocniejszym a słabszym, lecz między procedurą szybszą, ale wymagającą zgody, a procedurą wolniejszą, za to radzącą sobie ze sporem.

Jak wygląda droga notarialna?

Składa się z kilku czynności, a nie z jednej wizyty.

Notariusz sporządza akt poświadczenia dziedziczenia ustawowego lub testamentowego, z wyłączeniem dziedziczenia na podstawie testamentów szczególnych (art. 95a). Zanim to zrobi, spisuje protokół dziedziczenia przy udziale wszystkich osób zainteresowanych (art. 95b). Osobami zainteresowanymi są osoby, które mogą wchodzić w rachubę jako spadkobiercy ustawowi i testamentowi, a także osoby, na których rzecz spadkodawca uczynił zapisy windykacyjne (art. 95aa § 1).

W protokole dziedziczenia zamieszcza się między innymi zgodne żądanie poświadczenia dziedziczenia, oświadczenia o istnieniu lub nieistnieniu osób, które wyłączałyby znanych spadkobierców od dziedziczenia lub dziedziczyłyby wraz z nimi, oświadczenia o znanych testamentach lub ich braku, oświadczenie, że nie zapadło wcześniej postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku i nie toczy się takie postępowanie, oświadczenia o obywatelstwie i miejscu zwykłego pobytu spadkodawcy w chwili śmierci oraz wzmiankę o pouczeniu o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych oświadczeń (art. 95c § 2). Jeżeli od otwarcia spadku nie upłynęło sześć miesięcy, w protokole zamieszcza się także oświadczenia spadkobierców o przyjęciu albo odrzuceniu spadku, chyba że zostały już wcześniej złożone (art. 95c § 3). Do protokołu notariusz załącza odpis aktu zgonu spadkodawcy oraz odpisy aktów stanu cywilnego osób powołanych do spadku z ustawy (art. 95c § 4). W razie złożenia testamentu notariusz dokonuje jego otwarcia i ogłoszenia, o ile jeszcze nie nastąpiło (art. 95d).

Jest też rozwiązanie dla tych, którzy nie mogą stawić się wszyscy naraz. Art. 95ca pozwala sporządzić projekt protokołu dziedziczenia na wniosek osoby zainteresowanej i przy jej udziale. Pozostałe osoby mogą następnie, przed tym samym albo przed innym notariuszem, potwierdzić dane z projektu i wyrazić zgodę na spisanie protokołu zgodnie z nim. Jeżeli wszystkie osoby zainteresowane złożą takie oświadczenie, notariusz spisuje protokół dziedziczenia przy udziale co najmniej jednej z nich.

To jest odpowiedź na częste pytanie, czy wszyscy spadkobiercy muszą przyjść do notariusza jednocześnie. Nie muszą, jeżeli skorzysta się z trybu z art. 95ca. Nadal jednak każda z nich musi się pojawić przed jakimś notariuszem i złożyć oświadczenie, a więc musi chcieć współpracować.

Kiedy notariusz odmówi?

Ustawa wymienia te sytuacje wprost i nie zostawia notariuszowi uznania.

Art. 95e § 2 Prawa o notariacie nakazuje odmowę, jeżeli:

1. w stosunku do spadku został już uprzednio sporządzony akt poświadczenia dziedziczenia lub wydane postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku;
2. w toku sporządzania protokołu dziedziczenia ujawnią się okoliczności wskazujące, że przy jego sporządzeniu nie były obecne wszystkie osoby, które mogą wchodzić w rachubę jako spadkobiercy ustawowi lub testamentowi, lub też osoby, na których rzecz spadkodawca uczynił zapisy windykacyjne, albo istnieją lub istniały testamenty, które nie zostały otwarte lub ogłoszone;
3. (punkt uchylony);
4. w sprawie brak jurysdykcji krajowej.

Do tego dochodzi warunek pozytywny z art. 95e § 1: akt powstaje, jeżeli nie ma wątpliwości co do istnienia jurysdykcji krajowej, treści właściwego prawa obcego, osoby spadkobiercy i wysokości udziałów w spadku, a przy zapisie windykacyjnym także co do osoby zapisobiercy i przedmiotu zapisu.

Przełożmy to na język sytuacji, z którymi klienci przychodzą do kancelarii.

Ktoś ze spadkobierców nie chce współpracować albo nie da się z nim skontaktować. Protokół wymaga udziału wszystkich osób zainteresowanych i ich zgodnego żądania. Bez tego aktu nie będzie, nawet jeśli nikt niczego nie kwestionuje merytorycznie. Zostaje sąd.

Jest spór o testament. Jeżeli ujawni się, że istnieją testamenty nieotwarte lub nieogłoszone, odmowa jest obowiązkowa. Jeżeli natomiast spór dotyczy ważności testamentu, zabraknie warunku z § 1, bo pojawia się wątpliwość co do osoby spadkobiercy i wysokości udziałów. Oceny ważności testamentu notariusz nie przeprowadza.

Nie wiemy, czy spadkodawca zostawił testament. To nie jest sama w sobie przyczyna odmowy, ale pokazuje najważniejszą różnicę proceduralną między drogami. Zgodnie z art. 670 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego sąd spadku bada z urzędu, kto jest spadkobiercą testamentowym i ustawowym, w szczególności bada, czy spadkodawca pozostawił testament, i wzywa do jego złożenia osobę, co do której będzie uprawdopodobnione, że testament u niej się znajduje. Notariusz opiera się na oświadczeniach uczestników i na przedłożonych dokumentach. Może wprawdzie zwracać się do organów administracji publicznej o informacje lub dokumenty stanowiące dowód faktu istotnego dla sporządzenia aktu (art. 95da § 1), ale nie prowadzi postępowania dowodowego.

Testament szczególny. Art. 95a wyłącza dziedziczenie na podstawie testamentów szczególnych z zakresu poświadczenia dziedziczenia. Tu droga sądowa jest jedyna.

Spadek ma przypaść gminie albo Skarbowi Państwa. Jeżeli przedstawione dowody nie wystarczają, art. 95e § 3 pozwala sporządzić akt dopiero po wezwaniu spadkobierców przez ogłoszenie dokonane na koszt osoby zainteresowanej, ze stosowaniem odpowiednio art. 673 i art. 674 Kodeksu postępowania cywilnego.

Element zagraniczny. Brak jurysdykcji krajowej to obligatoryjna odmowa (art. 95e § 2 pkt 4). Wątpliwość co do treści właściwego prawa obcego blokuje akt już na podstawie § 1, choć notariusz może zwrócić się do Ministra Sprawiedliwości o udzielenie tekstu prawa obcego i zastosować inne odpowiednie środki w celu ustalenia jego treści (art. 95da § 2).

Jak wygląda droga sądowa?

Sąd spadku wydaje postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku po przeprowadzeniu rozprawy, na którą wzywa wnioskodawcę oraz osoby mogące wchodzić w rachubę jako spadkobiercy testamentowi i ustawowi, zgodnie z kolejnością dziedziczenia. Spośród spadkobierców ustawowych wzywa się małżonka, zstępnych, osoby pozostające w stosunku przysposobienia, rodziców i rodzeństwo, a pozostałych, jeżeli są sądowi znani (art. 669 Kodeksu postępowania cywilnego).

Sąd nie jest związany tym, co powiedzą uczestnicy. Art. 677 § 1 stanowi, że sąd stwierdzi nabycie spadku przez spadkobierców, choćby były nimi inne osoby niż te, które wskazali uczestnicy. Dowodem, że nie ma innych spadkobierców, może być zapewnienie złożone przez zgłaszającego się spadkobiercę, które pod względem skutków karnych jest równoznaczne ze złożeniem zeznań pod przyrzeczeniem (art. 671).

To jest realna przewaga drogi sądowej w sprawach niepewnych. Sąd sam szuka, sam ocenia dowody i rozstrzyga także wtedy, gdy uczestnicy są ze sobą w sporze albo gdy nie wszyscy się stawili.

Ceną tej przewagi jest czas. Postępowanie wymaga rozprawy i doręczeń, a więc zwykle trwa miesiące, podczas gdy u notariusza akt powstaje zwykle podczas jednej lub dwóch wizyt.

Ile to kosztuje?

W sądzie kwota jest prosta i wynika z ustawy.

Art. 49 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych przewiduje opłatę stałą w kwocie 100 złotych od wniosku o stwierdzenie nabycia spadku. Taka sama opłata należy się od wniosku o odebranie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku (pkt 4), a jeżeli wnioski te są umieszczone w jednym piśmie, opłatę pobiera się od każdego z nich odrębnie (art. 49 ust. 2).

U notariusza rachunek składa się z kilku pozycji, bo kilka jest czynności. Maksymalne stawki określa rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej (tekst jednolity: Dz. U. z 2024 r. poz. 1566). Rozporządzenie to zostało zmienione rozporządzeniem z dnia 13 października 2026 r. (Dz. U. z 2026 r. poz. 1370), które wchodzi w życie 5 listopada 2026 r. i podnosi stawki za czynności spadkowe. Zgodnie z § 10a w nowym brzmieniu maksymalne stawki wynoszą (w nawiasie stawka obowiązująca do 4 listopada 2026 r.):

• za sporządzenie aktu poświadczenia dziedziczenia ustawowego lub testamentowego: 200 zł (wcześniej 50 zł);
• za sporządzenie aktu poświadczenia dziedziczenia testamentowego z zapisem windykacyjnym: 300 zł (wcześniej 100 zł);
• za sporządzenie protokołu dziedziczenia: 200 zł (wcześniej 100 zł);
• za sporządzenie projektu protokołu dziedziczenia: 200 zł (wcześniej 100 zł);
• za sporządzenie protokołu obejmującego oświadczenie o wyrażeniu zgody na spisanie protokołu dziedziczenia zgodnie z jego projektem: 100 zł (wcześniej 50 zł);
• za sporządzenie protokołu otwarcia i ogłoszenia testamentu: 100 zł (wcześniej 50 zł).

Do tego dochodzi opłata za wypisy. Od 5 listopada 2026 r. maksymalna stawka za wypis, odpis lub wyciąg wynosi 12 zł za każdą rozpoczętą stronę od 1 do 10, 10 zł za każdą rozpoczętą stronę od 11 do 20 i 8 zł za każdą rozpoczętą stronę od 21 (wcześniej 6 zł za każdą rozpoczętą stronę). Za stronę uważa się tekst obejmujący nie mniej niż 25 wierszy (§ 12 rozporządzenia). Notariusz pobiera też od stron czynności opłatę za wpis do Rejestru Spadkowego, która wynosi 5 złotych (§ 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 7 września 2016 r. w sprawie sposobu uiszczania i wysokości opłat za wpisy dokonywane w Rejestrze Spadkowym przez notariusza albo sąd, w związku z art. 95i § 3 i 4 Prawa o notariacie).

Dwa zastrzeżenia, żeby nie wyciągać z tych liczb zbyt daleko idących wniosków. Po pierwsze, są to stawki maksymalne. Wynagrodzenie notariusza określa umowa ze stronami czynności i nie może być wyższe niż maksymalna stawka taksy właściwa dla danej czynności (art. 5 § 1 Prawa o notariacie). Po drugie, powyższe pozycje to taksa notarialna w rozumieniu rozporządzenia. O ostateczną kwotę do zapłaty, wraz ze wszystkimi doliczeniami podatkowymi, trzeba zapytać w konkretnej kancelarii notarialnej, bo zależy ona od liczby czynności i wypisów w twojej sprawie.

Różnica w kosztach między obiema drogami jest więc niewielka i rzadko bywa argumentem rozstrzygającym. Rozstrzyga co innego: czy wszyscy są zgodni i czy wszyscy są dostępni.

Co, jeśli po wszystkim odnajdzie się testament?

Da się to naprawić, i to w ten sam sposób niezależnie od tego, którą drogę wybrano.

Zgodnie z art. 679 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego dowód, że osoba, która uzyskała stwierdzenie nabycia spadku, nie jest spadkobiercą lub że jej udział w spadku jest inny niż stwierdzony, może być przeprowadzony tylko w postępowaniu o uchylenie lub zmianę stwierdzenia nabycia spadku. Wniosek o wszczęcie takiego postępowania może zgłosić każdy zainteresowany (§ 2). Jeżeli zostanie przeprowadzony dowód, że spadek w całości lub w części nabyła inna osoba, sąd spadku zmienia postanowienie i stwierdza nabycie spadku zgodnie z rzeczywistym stanem prawnym (§ 3). Art. 679 § 4 nakazuje stosować te przepisy odpowiednio do zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia.

Jest tu jednak pułapka terminowa, o której warto wiedzieć zawczasu. Zgodnie z art. 679 § 1 zdanie drugie ten, kto był uczestnikiem postępowania o stwierdzenie nabycia spadku, może żądać zmiany postanowienia tylko wtedy, gdy opiera żądanie na podstawie, której nie mógł powołać w tym postępowaniu, i gdy składa wniosek przed upływem roku od dnia, w którym uzyskał tę możność. Osoby, które uczestnikiem nie były, tym ograniczeniem nie są związane.

Odrębnie uregulowano sytuację, w której dokumenty się dublują. Art. 669(1) § 1 Kodeksu postępowania cywilnego nakazuje sądowi spadku uchylić zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia, jeżeli co do tego samego spadku zostało wydane postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku. Jeżeli zarejestrowano dwa lub więcej aktów co do tego samego spadku, sąd na wniosek zainteresowanego uchyla wszystkie i wydaje postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku (§ 2). Poza tymi przypadkami uchylenie zarejestrowanego aktu jest dopuszczalne jedynie w sytuacjach wskazanych w ustawie (§ 3).

Więcej o tym, co zrobić z testamentem, który wypłynął po latach, piszę we wpisie o zbyt późno odnalezionym testamencie.

Którą drogę wybrać? Krótkie zestawienie

Notariusz będzie lepszy, gdy: krąg spadkobierców jest jasny i bezsporny, wszyscy są dostępni i zgodni co do żądania, testamentu nie ma albo jest jeden i niekwestionowany, nie ma elementu zagranicznego, a zależy ci na czasie, na przykład dlatego, że trzeba odblokować rachunek bankowy albo sprzedać nieruchomość.

Sąd będzie konieczny albo lepszy, gdy: ktoś ze spadkobierców nie chce lub nie może wziąć udziału w czynności, istnieje spór o testament albo testament nieotwarty, chodzi o testament szczególny, krąg spadkobierców jest niepewny i ktoś musi go zbadać z urzędu, spadek ma przypaść gminie lub Skarbowi Państwa przy niewystarczających dowodach, albo sprawa ma element zagraniczny i pojawia się pytanie o jurysdykcję bądź prawo właściwe.

Pamiętaj przy tym, że stwierdzenie nabycia spadku, w obu wariantach, ustala tylko, kto dziedziczy i w jakich udziałach. Podziału majątku między spadkobierców nie przeprowadza. Do tego służy osobna sprawa, o czym piszę we wpisie o stwierdzeniu nabycia spadku a dziale spadku.

Najczęstsze pytania

Notariusz czy sąd: co jest szybsze? Notariusz. Akt poświadczenia dziedziczenia powstaje zwykle w trakcie jednej albo dwóch wizyt, bo nie wymaga rozprawy ani doręczeń. Postępowanie sądowe wymaga rozprawy, na którą sąd wzywa krąg osób wskazany w art. 669 Kodeksu postępowania cywilnego, i trwa znacznie dłużej.

Kiedy notariusz odmówi sporządzenia aktu poświadczenia dziedziczenia? Gdy co do tego samego spadku sporządzono już akt albo wydano postanowienie sądu, gdy ujawni się, że przy protokole nie były obecne wszystkie osoby mogące wchodzić w rachubę jako spadkobiercy albo że istnieją testamenty nieotwarte lub nieogłoszone, oraz gdy brak jurysdykcji krajowej. Wynika to z art. 95e § 2 Prawa o notariacie.

Czy wszyscy spadkobiercy muszą przyjść do notariusza jednocześnie? Nie. Art. 95ca Prawa o notariacie pozwala sporządzić projekt protokołu dziedziczenia, a pozostałe osoby mogą potwierdzić jego dane i wyrazić zgodę na spisanie protokołu przed tym samym albo innym notariuszem. Gdy zrobią to wszystkie, protokół spisuje się przy udziale co najmniej jednej z nich.

Co, jeśli jeden ze spadkobierców nie chce współpracować? Droga notarialna odpada, bo protokół dziedziczenia wymaga zgodnego żądania osób zainteresowanych. Pozostaje wniosek do sądu spadku, który rozpozna sprawę także wtedy, gdy uczestnicy są w sporze.

Ile kosztuje wniosek o stwierdzenie nabycia spadku? Opłata stała wynosi 100 zł (art. 49 ust. 1 pkt 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych). Jeżeli w jednym piśmie umieszczono także wniosek o odebranie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku, opłatę pobiera się od każdego z nich osobno.

Czy taksa notarialna za poświadczenie dziedziczenia się zmienia? Tak. Od 5 listopada 2026 r. maksymalna stawka za akt poświadczenia dziedziczenia wynosi 200 zł zamiast 50 zł, a za protokół dziedziczenia 200 zł zamiast 100 zł. Wyższe są też maksymalne stawki za wypisy. Wynika to z rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 13 października 2026 r. (Dz. U. z 2026 r. poz. 1370).

Czy akt poświadczenia dziedziczenia można później zmienić? Tak. Art. 679 § 4 Kodeksu postępowania cywilnego nakazuje stosować do zarejestrowanego aktu odpowiednio przepisy o uchyleniu lub zmianie stwierdzenia nabycia spadku. Uczestnik wcześniejszego postępowania musi jednak oprzeć żądanie na podstawie, której wcześniej nie mógł powołać, i złożyć wniosek w ciągu roku od chwili, gdy uzyskał taką możność.

Potrzebujesz pomocy w sprawie spadkowej?

Wybór między notariuszem a sądem wygląda na decyzję organizacyjną, a bywa decyzją o tym, czy sprawa zamknie się w dwa tygodnie, czy w dwa lata. Decyduje nie cennik, lecz to, czy krąg spadkobierców jest pewny, czy wszyscy są dostępni i czy nad sprawą nie wisi testament, o którym ktoś wie, a ktoś inny nie. Jeżeli masz wątpliwość, którą drogą pójść, albo notariusz już odmówił sporządzenia aktu, zapraszam do kontaktu z kancelarią: tel. 607 089 081, [email protected]. Zakres pomocy opisuję na stronie usług kancelarii. Prowadzę sprawy spadkowe, od stwierdzenia nabycia spadku po dział spadku i zachowek.

adw. Kajetan Kałużyński, Kancelaria Adwokacka w Łodzi, adwokat i mediator.

---

Stan prawny na 29 października 2026 r., z uwzględnieniem zmiany stawek taksy notarialnej wchodzącej w życie 5 listopada 2026 r. Brzmienie przepisów ustalono na podstawie tekstów jednolitych: ustawy Prawo o notariacie (Dz. U. z 2026 r. poz. 614), Kodeksu postępowania cywilnego (Dz. U. z 2026 r. poz. 468) i ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz. U. z 2025 r. poz. 1228) oraz rozporządzenia w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej (Dz. U. z 2024 r. poz. 1566 i z 2026 r. poz. 1370). Wpis ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej w indywidualnej sprawie.