Nie mam z czego zapłacić zachowku. Czy sąd rozłoży go na raty albo obniży?

W skrócie

Tak, ale nie z urzędu i nie automatycznie. Kodeks cywilny daje osobie zobowiązanej do zapłaty zachowku własne uprawnienie: w art. 997(1) § 1 pozwala żądać odroczenia terminu płatności, rozłożenia zachowku na raty, a w wyjątkowych przypadkach jego obniżenia. Raty mogą sięgnąć łącznie pięciu lat, a w wypadkach zasługujących na szczególne uwzględnienie nawet dziesięciu. Żądanie trzeba zgłosić w procesie i udowodnić sytuację majątkową obu stron. To osobna podstawa, której nie należy mylić z zarzutem nadużycia prawa z art. 5 Kodeksu cywilnego.

Stan prawny na 12 listopada 2026 r.

Odziedziczyłem mieszkanie i nie mam gotówki. Od czego zacząć?

Od rozdzielenia dwóch rzeczy: czy zachowek się należy i w jakiej wysokości, oraz na jakich warunkach ma zostać zapłacony.

Sam zachowek wynika z art. 991 Kodeksu cywilnego. Uprawnieni są zstępni, małżonek i rodzice spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. Należą im się dwie trzecie wartości udziału spadkowego, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jest małoletnim zstępnym, a w pozostałych wypadkach połowa wartości tego udziału. Paragraf 2 tego artykułu przesądza, że jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia.

Z tego wynika rzecz dla spadkobiercy niewygodna: zachowek jest świadczeniem pieniężnym. Odziedziczone mieszkanie nie zaspokaja go samo przez się, a brak gotówki nie znosi obowiązku. Może natomiast zmienić sposób i termin zapłaty.

Czym jest art. 997(1) KC i czym różni się od art. 5 KC?

To dwie różne instytucje i mylenie ich jest częstym błędem w sprawach o zachowek.

Art. 5 KC to ogólny zarzut nadużycia prawa podmiotowego. Przepis stanowi, że nie można czynić ze swego prawa użytku, który byłby sprzeczny ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem tego prawa lub z zasadami współżycia społecznego, a takie działanie lub zaniechanie uprawnionego nie jest uważane za wykonywanie prawa i nie korzysta z ochrony. Zarzut uderza w samo roszczenie uprawnionego, wytykając mu naganne zachowanie.

Art. 997(1) KC nie ocenia uprawnionego. Daje obowiązanemu własne uprawnienie kształtujące warunki zapłaty. Zgodnie z § 1 obowiązany do zaspokojenia roszczenia z tytułu zachowku może żądać odroczenia terminu jego płatności, rozłożenia go na raty, a w wyjątkowych przypadkach jego obniżenia, przy uwzględnieniu sytuacji osobistej i majątkowej uprawnionego do zachowku oraz obowiązanego.

Różnica jest praktyczna. Przy art. 5 KC trzeba wykazywać coś o postawie uprawnionego. Przy art. 997(1) KC chodzi o realia majątkowe i osobiste obu stron, które zwykle łatwiej udokumentować.

Od kiedy obowiązuje ten przepis i czy dotyczy spraw w toku?

Art. 997(1) KC dodała ustawa z dnia 26 stycznia 2023 r. o fundacji rodzinnej (Dz.U. 2023 poz. 326), która weszła w życie 22 maja 2023 r. Zgodnie z art. 141 tej ustawy przepis stosuje się także do postępowań w sprawie roszczeń z tytułu zachowku wszczętych i niezakończonych przed dniem jej wejścia w życie.

W praktyce oznacza to, że z uprawnienia może korzystać także pozwany w procesie, który zaczął się przed 22 maja 2023 r. i wciąż trwa.

Na ile lat sąd może rozłożyć zachowek na raty?

Art. 997(1) § 2 KC wyznacza dwa pułapy.

Zasada: w razie rozłożenia na raty terminy ich uiszczenia nie mogą przekraczać łącznie pięciu lat.

Wyjątek: w wypadkach zasługujących na szczególne uwzględnienie sąd, na wniosek zobowiązanego, może odroczyć termin zapłaty rat już wymagalnych lub przedłużyć pięcioletni termin, przy czym zmieniony termin nie może być dłuższy niż dziesięć lat.

Zwróć uwagę na konstrukcję wyjątku. Dziesięć lat nie jest alternatywą do wyboru od razu. To przedłużenie terminu, które następuje na wniosek zobowiązanego, a nie z urzędu.

Dla porządku: ogólną możliwość rozłożenia świadczenia na raty daje też art. 320 Kodeksu postępowania cywilnego, zgodnie z którym w szczególnie uzasadnionych wypadkach sąd może w wyroku rozłożyć na raty zasądzone świadczenie. Dla zachowku ustawodawca przewidział jednak osobną regulację w art. 997(1) KC, z własnymi limitami czasowymi.

Kiedy sąd obniży zachowek?

Rzadziej, niż spodziewają się zobowiązani. Art. 997(1) § 1 KC dopuszcza obniżenie tylko „w wyjątkowych przypadkach”. To sformułowanie ustawia poprzeczkę wyżej niż przy odroczeniu i ratach, które przepis przewiduje bez takiego zastrzeżenia.

Obniżenie nie jest też nieodwracalne. Art. 997(1) § 3 KC przewiduje, że w razie ustania okoliczności uzasadniających obniżenie zachowku obowiązany, na wniosek uprawnionego, zwraca mu sumę pieniężną, o którą obniżono zachowek. Zwrotu nie można żądać po upływie pięciu lat od dnia obniżenia zachowku.

Praktyczny wniosek dla obu stron. Dla zobowiązanego: poprawa sytuacji majątkowej w ciągu pięciu lat od obniżenia może wrócić jako żądanie dopłaty. Dla uprawnionego: obniżenie nie zamyka sprawy na zawsze i warto obserwować sytuację drugiej strony.

Czy sąd zrobi to sam, czy muszę o to wnosić?

Trzeba wnosić. Art. 997(1) § 1 KC mówi o tym, czego obowiązany „może żądać”, a § 2 w części dotyczącej przedłużenia terminu wprost wymaga wniosku zobowiązanego.

W praktyce oznacza to, że w odpowiedzi na pozew o zachowek należy sformułować osobne żądanie, a nie poprzestać na kwestionowaniu wysokości. Do tego trzeba dowodów: zaświadczeń o dochodach, informacji o zobowiązaniach kredytowych, dokumentów o stanie zdrowia i kosztach utrzymania, dokumentów dotyczących nieruchomości, w tym jej stanu i możliwości zbycia. Zgodnie z art. 6 KC ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie, która z faktu tego wywodzi skutki prawne, a więc na tym, kto żąda rat albo obniżenia.

Co istotne, art. 997(1) § 1 KC każe uwzględnić sytuację obu stron, także uprawnionego. Jeżeli uprawniony do zachowku sam jest w trudnym położeniu, argument zobowiązanego słabnie.

Czy przy ratach dalej biegną odsetki?

Odsetki za opóźnienie wiążą się z opóźnieniem w zapłacie, więc przy ratach liczy się termin płatności każdej z nich. To, jak sąd ukształtuje te terminy, decyduje o realnym koszcie rozłożenia zachowku na raty.

Mechanizm odsetek reguluje art. 481 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z § 1 jeżeli dłużnik opóźnia się ze spełnieniem świadczenia pieniężnego, wierzyciel może żądać odsetek za czas opóźnienia, choćby nie poniósł żadnej szkody i choćby opóźnienie było następstwem okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi. Paragraf 2 określa, że jeżeli stopa odsetek za opóźnienie nie była oznaczona, należą się odsetki ustawowe za opóźnienie w wysokości równej sumie stopy referencyjnej Narodowego Banku Polskiego i 5,5 punktów procentowych.

Dlatego w piśmie procesowym nie wystarczy wnieść o raty. Trzeba zająć stanowisko także co do terminów płatności poszczególnych rat i co do odsetek, bo od tego zależy, od kiedy i od jakich kwot można je naliczać. O ten element warto zadbać na etapie formułowania żądania, a nie dopiero po wyroku.

Ile mam czasu? Terminy przedawnienia

Art. 1007 § 1 KC stanowi, że roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku oraz roszczenia spadkobierców o zmniejszenie zapisów zwykłych i poleceń przedawniają się z upływem lat pięciu od ogłoszenia testamentu. Paragraf 2 dotyczy roszczenia przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanego od spadkodawcy zapisu windykacyjnego lub darowizny i wyznacza pięć lat od otwarcia spadku. Kolejne paragrafy przewidują taki sam pięcioletni termin dla roszczeń związanych z fundacją rodzinną.

Dla osoby pozwanej o zachowek termin przedawnienia bywa pierwszą linią obrony i warto go sprawdzić, zanim przejdzie się do rat i obniżenia.

Czy muszę sprzedać odziedziczony dom, żeby zapłacić?

Ustawa takiego obowiązku nie nakłada. Sąd ocenia sytuację majątkową stron, a majątek odziedziczony jest jej częścią, nie zaś automatycznym nakazem sprzedaży.

Dlatego w sprawie warto wykazać, dlaczego sprzedaż nie jest realna albo byłaby nieracjonalna: że nieruchomość jest jedynym miejscem zamieszkania zobowiązanego i jego rodziny, że jest obciążona, że jej stan wymaga nakładów, albo że sprzedaż w rozsądnym terminie nie jest możliwa. To okoliczności, które mieszczą się w ocenie sytuacji osobistej i majątkowej z art. 997(1) § 1 KC.

Najczęstsze pytania

Czy mogę żądać rat już po wyroku?
Art. 997(1) § 2 KC wspomina o odroczeniu terminu zapłaty rat już wymagalnych i o przedłużeniu terminu do dziesięciu lat, na wniosek zobowiązanego. Ustawa nie przesądza jednak wprost, w jakim trybie robi się to po prawomocnym wyroku. Bezpieczniej jest zgłosić żądanie rat albo odroczenia już w procesie o zachowek.

Czy obniżenie zachowku jest ostateczne?
Nie. Zgodnie z art. 997(1) § 3 KC w razie ustania okoliczności uzasadniających obniżenie obowiązany zwraca sumę, o którą zachowek obniżono, na wniosek uprawnionego. Zwrotu nie można żądać po upływie pięciu lat od dnia obniżenia.

Czym różni się to od zarzutu z art. 5 KC?
Art. 5 KC ocenia zachowanie uprawnionego i może prowadzić do oddalenia lub ograniczenia roszczenia ze względu na zasady współżycia społecznego. Art. 997(1) KC nie ocenia uprawnionego, tylko pozwala ukształtować warunki zapłaty na podstawie sytuacji osobistej i majątkowej obu stron.

Ile wynosi sam zachowek?
Zgodnie z art. 991 § 1 KC dwie trzecie wartości udziału spadkowego przy uprawnionym trwale niezdolnym do pracy albo małoletnim zstępnym, a w pozostałych wypadkach połowa wartości tego udziału.

Czy to samo dotyczy osoby, która dostała darowiznę za życia spadkodawcy?
Roszczenie przeciwko obdarowanemu ma własny termin przedawnienia z art. 1007 § 2 KC, czyli pięć lat od otwarcia spadku. Zastosowanie art. 997(1) KC w takiej konfiguracji wymaga oceny w konkretnej sprawie.

Powiązane wpisy

Jeżeli patrzysz na zachowek z drugiej strony, zajrzyj do wpisów Co to jest zachowek? Spadek dla pominiętych w testamencie oraz Jak uniknąć zapłaty zachowku?.

Potrzebujesz pomocy?

Jeżeli dostałeś wezwanie albo pozew o zachowek, a odziedziczony majątek to nieruchomość, a nie gotówka, kluczowe jest sformułowanie żądania z art. 997(1) KC we właściwym momencie procesu i poparcie go dowodami.

adw. Kajetan Kałużyński, Kancelaria Adwokacka w Łodzi. Adwokat i mediator. Sprawy spadkowe, zachowek, dział spadku.

Wpis ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej w indywidualnej sprawie. Stan prawny na 12 listopada 2026 r.